Kościół pw. św. Wojciecha przy pl. Klasztornym uchodzi za jedną z najbardziej zagadkowych świątyń Bytomia. Każdy miesiąc przynosi tu nowe odkrycia, dzięki którym archeolodzy z Muzeum Górnośląskiego i specjaliści z firmy Des Henryk Dowgier Anna Dowgier Sp. k. z Krakowa – odpowiedzialni za renowację obiektu – odsłaniają kolejne karty jego niezwykłej historii.
Tym razem badaczy zaskoczyło coś, czego nikt się nie spodziewał. Na głębokości 2,2 metra, tuż pod głównym wejściem do świątyni, odkryto groby dziecięce. W ich wnętrzu spoczywały cztery szkielety. Kim były te dzieci? Z jakiego dokładnie okresu pochodzą szczątki? I dlaczego pochowano je właśnie w tym miejscu? Na te pytania odpowiedzą dopiero szczegółowe badania zlecone przez archeologów.
– To kolejne odkrycie archeologiczne w ostatnim czasie, jakiego dokonaliśmy w trakcie badań archeologicznych związanych z renowacją kościoła pw. św. Wojciecha. Odkryte groby dziecięce, w tym jeden osoby dorastającej – o czym świadczą dobrze zachowane drugie zęby – pochodzą ze średniowiecza – mówi Jarosław Święcicki, archeolog zespołu badawczego z Oddziału Górnośląskiego Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich oraz Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, który pełni nadzór archeologiczny nad prowadzonymi w kościele pracami.
Jak dodaje badacz:
– W rejonie odkrytych grobów odnaleźliśmy także ozdoby z miedzi, brązu, ceramikę datowaną na XIII lub XIV wiek, a także konstrukcję wykonaną z precyzyjnie obrobionych bloków kamiennych oraz warstwę spalenizny między blokażem odkrytego wejścia a blokami progowymi, która zostanie poddana datowaniu. Szczegółowe badania antropologiczne oraz pobranych próbek zaprawy i tynku powinny dać nam odpowiedź z jakiego okresu pochodzą szkielety, ale również z jakiego surowca pochodzą bloki kamienne.
Kościół pełen tajemnic
Świątynia św. Wojciecha już wielokrotnie zaskakiwała naukowców. Podczas prac renowacyjnych odkryto między innymi mury prawdopodobnie z XIV wieku i ślady przebudowy datowanej od XV wieku do współczesności, w tym zamurowane kamienne elementy portalu po obydwu stronach kruchty północnej, zaś na ścianie zewnętrznej starej zakrystii odsłonięto zamurowane wejście, które prawdopodobnie służyło w XIX wieku jako remiza strażacka.
To jednak nie koniec. Kolejne prace budowlane odsłoniły ostrołukowy otwór przejścia, tzw. furtę, która mogła być użytkowana jeszcze na początku XVII wieku lub aż do XVIII stulecia, kiedy w tym miejscu wciąż działał klasztor. Natomiast w czerwcu, podczas robót przy elewacji od strony ul. Józefczaka, odkryto kamienny obrys pierwotnych okien, układ przypór oraz mury obwodowe wykonane z kamienia łamanego.
Jeden z najstarszych kościołów w Bytomiu
Kościół pw. św. Wojciecha pochodzi prawdopodobnie z połowy XV wieku. Powstał w miejscu poprzedniego, drewnianego kościoła, który zbudowano wraz z klasztorem w latach 1257-1258 dla sprowadzonych przez księcia Władysława Opolskiego w 1258 roku franciszkanów. Przed 1450 rokiem kościół i klasztor zostały przebudowane, zastępując drewniane budynki murowanymi.
Gotycką świątynię gruntownie przebudowano w latach 1783-1786 w stylu barokowym. Wówczas dzięki grafowi Łazarzowi Erdmannowi z bytomskiej linii Henckel znacznie powiększono kościół poprzez dobudowanie nawy i kruchty z wieżą, nowych organów oraz zmieniając wygląd średniowiecznej świątyni. Kościół pozostawiono jako gotyckie prezbiterium, ozdabiając je renesansowymi kapitelami, a nową nawę ze sklepieniami żaglowymi utrzymano w tonacji klasycyzującego baroku. Wewnątrz ufundowano nowe organy i kryptę jako grobowiec rodziny Henckel-Erdmann. Dzisiaj z tego wyposażenia pozostały tylko dwie figury świętych apostołów Piotra i Pawła, znajdujące się pod chórem organowym, jak również fasadą kościoła z charakterystycznym portalem nie zmieniła wyglądu.
W 1810 roku majątek zakonu bernardynów w Prusach został zsekularyzowany. Budynek klasztoru został przejęty przez miasto i przeznaczony na szkołę (na jego miejscu znajduje się obecnie secesyjny budynek szkoły zbudowany w 1902 roku), zaś w kościele urządzono magazyn, a w 1833 roku sprzedano go parafii ewangelickiej.
Po zakończeniu II wojny światowej kościół stał się katolicki i uzyskał obecne wezwanie pw. św. Wojciecha /pierwotnie nosił on wezwanie św. Mikołaja/. W 1970 roku kościół na pl. Klasztornym został wpisany do rejestru zabytków.
Każde z tych odkryć sprawia, że historia kościoła św. Wojciecha staje się jeszcze bardziej fascynująca – a odpowiedź na pytanie, kto spoczywa w nowo odnalezionych grobach, może rzucić zupełnie nowe światło na dzieje całego miasta.
