Szymon Kastelik
12 maja 2022
Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę kilkunastu zabytków techniki w województwie śląskim. Według NIK ponad 1/3 zabytków nie była objęta odpowiednią ochroną, a główną przyczyną zaniedbań było niedofinansowanie.
Kontrolerzy NIK przeprowadzili oględziny 13 zabytków techniki, w tym: siedmiu zabytków związanych z górnictwem węgla kamiennego, trzech wież ciśnień, jednego zabytku związanego z hutnictwem, jednego obiektu infrastruktury kolejowej oraz jednego spośród pozostałych grup zabytków (łącznie 32 obiekty).
- Bytom:
- Zespół byłych warsztatów naprawczych Górnośląskich Kolei Wąskotorowych w Bytomiu
- Zespół budynków dawnej kopalni Rozbark w Bytomiu
- Tarnowskie góry
- Ruiny świetlika Karlik w Tarnowskich Górach
- Wieża ciśnień wodociągów miejskich w Tarnowskich Górach przy ul. Opolskiej
- Zabrze
- Wieża ciśnień w Zabrzu przy ul. Zamoyskiego
- Kopalnia Królowa Luiza w Zabrzu
- Kopalnia Guido w Zabrzu
- Rybnik
- Wieża ciśnień w dzielnicy Zamysłów w Rybniku
- Zabytkowa kopalnia Ignacy w Rybniku
- Chorzów
- Muzeum Hutnictwa (hala dawnej elektrowni Huty Królewskiej) w Chorzowie
- Pawilon wystawowy C-G dawnego Ośrodka Postępu Technicznego w Chorzowie
- Siemianowice Śląskie
- Park Tradycji w Siemianowicach Śląskich
- Czeladź
- Kopalnia Saturn w Czeladzi
Są to zabytki, które należą do samorządu lokalnego lub regionalnego. NIK w raporcie uwzględnił również m.in. EC Szombierki w Bytomiu, o które przez lata nie dbał poprzedni prywatny właściciel, a miasto Bytom wraz z województwie śląskim podejmowali kroki w walce o zabytek. Ostatecznie obiekt kupił nowy właściciel, który zapewnia, że uratuje zabytek. Sprawą poprzedniego zajmuje się prokuratura.
Według oceny NIK instytucje odpowiedzialne za ochronę zabytków techniki w województwie śląskim w większości prawidłowo wypełniały swoje zadania. Kontrolerzy wskazują na zaniedbania Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w prowadzeniu ewidencji zabytków we współpracy z samorządami. Problem dotyczy sporządzania nowych kart ewidencyjnych po remontach lub zniszczeniach.
Część zadań skontrolowanych gmin z zakresu ochrony zabytków wynikała z porozumień zawartych z Wojewodą Śląskim. Ich działania w tym zakresie sprowadzały się przede wszystkim do wydawania zaleceń konserwatorskich do planów inwestycyjnych w stosunku do zabytków znajdujących się na terenie danej gminy. Tylko w jednej z tych pięciu gmin nie zaistniały zdarzenia wymagające podjęcia przez gminę działań określonych w porozumieniu. Jedynie w treści sześciu z 17 zawartych porozumień wyłączono obiekty stanowiące wyłączną własność, a także współwłasność właściwej gminy, powiatu lub Skarbu Państwa. Kontrolerzy NIK nie stwierdzili przypadków prowadzenia czy rozstrzygania przez gminy postępowań w sprawach dotyczących ich własnych zabytków. Jednak NIK zwraca uwagę, że brak takiego wyłączenia w treści pozostałych porozumień może prowadzić do konfliktu interesów pomiędzy doraźnymi potrzebami gminy a sprawowaniem opieki nad zabytkami na jej terenie - czytamy w informacji NIK.
Według kontrolerów, wydatki na ochronę i opiekę nad zabytkami techniki były zbyt niskie w stosunku do potrzeb. Dotyczy to w szczególności okresu epidemii COVID-19, gdzie takie wydatki malały z roku na rok o połowę. Jednak należy pamiętać, że wówczas zwłaszcza samorząd regionalny woj. śląskiego przesunął znaczne środki finansowe na przystosowanie szpitali do walki z zagrożeniem pandemicznym.
- W czterech z pięciu skontrolowanych gmin jedynie właściciele obiektów wpisanych do rejestru zabytków mogli ubiegać się o dotacje na prace przy zabytkach (dotacje nie były udzielane w przypadku obiektów wpisanych do gminnych ewidencji zabytków). Dlatego też liczba wniosków do gmin o udzielenie takich dotacji była niewielka, podobnie jak kwoty przyznawanej pomocy. Tylko jedna ze skontrolowanych gmin udzieliła dotacji w łącznej kwocie ok. 234 tys. zł. Wojewódzki Konserwator Zabytków udzielił zaledwie dwóch dotacji na prace przy zabytku techniki, a Zarząd Województwa Śląskiego nie przyznał ich w ogóle - dodaje NIK.
Najwyższa Izba Kontroli pochwaliła inicjatywę Szlaku Zabytków Techniki oraz Industriadę. W raporcie zaznacza, że zwłaszcza w ostatnich kilku latach wzrosło zaangażowanie samorządu regionalnego w promocję - W badanym okresie zainteresowanie ofertą Szlaku Zabytków Techniki wzrosło. Przyczyniły się do tego działania podejmowane przez jednostki zarządzające SZT, czyli Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, a następnie Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu - informuje NIK i dodaje - Skontrolowane gminy podejmowały działania informacyjno-promocyjne, które miały na celu szerzenie wiedzy o zabytkach techniki położonych na ich terenie. Jednym z takich działań była „Industriada”, czyli Święto Szlaku Zabytków Techniki, odbywające się w obiektach należących do SZT oraz w tzw. obiektach zaprzyjaźnionych wybieranych przez Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. W ramach „Industriady” odbywało się szereg imprez, m.in. warsztaty, wykłady, przedstawienia, happeningi, których tematem przewodnim był przemysł, zwłaszcza wydobywczy.
Niestety tylko połowa skontrolowanych gmin opracowała gminne programy opieki nad zabytkami. NIK podał kilka przykładów błędów jednostek samorządowych dotyczących ochrony zabytków.
- W dawnej Kopalni Saturn w Czeladzi ogrodzenie znajdowało się zbyt blisko ściany budynku grożącej zawaleniem. W dwóch przypadkach istniało ryzyko uderzenia przez przedmioty spadające z wysokości.
- W Rybniku kontrolerzy NIK stwierdzili niezabezpieczony otwór w wieży ciśnień. Umożliwiał on wejście do obiektu, wiążące się z ryzykiem upadku z dużej wysokości. Stanowiło to zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi. Jednocześnie liczne graffiti i inne ślady świadczyły o tym, że obiekt był wykorzystywany jako ścianka wspinaczkowa. Miasto Rybnik zakupiło wieżę ciśnień w październiku 2019 r. Do kwietnia 2021 r. nie podjęto żadnych prac w obiekcie lub jego otoczeniu. Zabytek nie był użytkowany, nie był też ogrodzony, ani należycie zabezpieczony przed dostępem osób trzecich.
Wnioski
- do Wojewody Śląskiego: o każdorazowe wyłączanie - w treści zawieranych z powiatami lub gminami porozumień na podstawie ustawy o ochronie zabytków – spod uregulowań zawartych w tych porozumieniach - obiektów stanowiących wyłączną własność, a także współwłasność właściwej gminy lub powiatu,
- do Zarządu Województwa Śląskiego: o rozważenie zmiany zapisów Regulaminu SZT z 2020 r. polegającej na określeniu obowiązku przeprowadzania audytów w obiektach wchodzących w skład SZT nie rzadziej niż co trzy lata od daty poprzednio przeprowadzonego audytu.
